Osoby - seria Transgresje, tom 3, opracowanie Maria Janion i Stanisław Rosiek

Drugi tom legendarnej publikacji. Zacytujemy samych siebie, bo przy wszystkich tomach tej serii piszemy to samo: pracownicy uczelni i ludzie spoza jej murów przyglądają się odmienności. W świecie, w którym przekraczanie norm lansowane jest jako norma, upadający porządek chce stworzyć przekonanie, że w samym upadku ukryta jest wartość. Czyli Grek Zorba na katedrze: "jaka piękna katastrofa". W jednym mieście, którego nazwy nie powiemy, świeci neon nad barem: "Bizarro". Zapraszamy (do lektury)!

"Geniusz i obłąkanie" bywa czasem odczytywane również jako "geniusz albo obłąkanie". Geniusz i/albo szaleństwo: dla jednych dwa odległe światy, dla innych światy sąsiednie, a dla jeszcze innych światy, które rozdziela granica ruchoma, albo umowna lub - dla najbardziej radykalnych - granica ta nie istnieje w ogóle (autor - jak przystało na psychiatrę - sam też mógłby być jednym z "bohaterów" książki). Jednym słowem temat pasjonujący, bo z natury swojej zmusza autora do poruszania się po królestwie anegdoty, a ta, będąc sojuszniczką plotki, zawsze kusi i wciąga masową publiczność obietnicą podróży z wypiekami na twarzy. W książce bogactwo materiału anegdotycznego wsparte nie mniej uroczymi dywagacjami na tematy równie popularne, co "ciekawostki z życia sławnych ludzi": oto czytelnik dowie się o fizjologicznych analogiach miedzy genialnością a obłąkaniem, o wpływie klimatu na genialność bądź szaleństwo, o czynnikach dziedzicznych i rasowych, o czaszkach i ich anomaliach (chyba najbardziej spopularyzowana teoria Lombroso). Artyści, politycy, filozofowie, pisarze, grafomani, rewolucjoniści, przestępcy,... Ratunku!!! Słynny cytat z Makbeta, że "życie to opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, nic nie znacząca" nabiera po tej książce walorów sądu absolutnego. Chwała Bogu, że oprócz książek opisujących ludzkie szaleństwo i zło są też inne książki, oraz ta najważniejsza, ze zgoła inną wizją człowieka i z Dobrą Nowiną. Chwała Bogu, bo co by to było, gdybyśmy byli skazania jedynie na takie "nauki" jak psychologia i psychiatria z ich mądrościami typu teorii Lombroso? Niestety, nigdy się nie dowiemy, ilu ludzi przypłaciło już nie szaleństwem, ale życiem, fantazje włoskiego psychiatry, antropologa i kryminologa. Czy nazwa "nauki społeczne" oznacza, że choć tworzą je jednostki, to jednak skutki odczuwają całe społeczności? Oto psycholog, socjolog, filozof plecie, co mu ślina na język przyniesie i buduje szaleńcze teorie i można być pewnym, że zawsze się znajdzie inny szaleniec, który uwierzy w owe obłąkane majaki i nie spocznie, póki nie wprowadzi ich w życie. Oczywiście kosztem całkiem realnego, ludzkiego cierpienia. I oczywiście "w imię powszechnego szczęścia i wyzwolenia człowieka". Nauki społeczne - sprężyny szaleństwa umasowionego i zinstytucjonalizowanego?

Od filozofii ciała (Nietzsche, Merleau-Ponty, Scheler, Plessner, Gehlen), przez związki cielesności i duchowości, następnie rolę ciała w tożsamości osoby oraz biblijne rozumienie ciała ludzkiego aż po teologiczny wymiar cielesności i związki cielesności człowieka z cierpieniem i śmiercią. 

Księga bałwochwalcza a rebours (gdyby przywołać Schulza), bo sklecona przez zakochaną bez pamięci Marię Janion. Zbiór panegiryków, ale oczywiście wszystko wyrażone odpowiednią gwarą środowiskową na najwyższym poziomie krytyczno-literackim i z zachowaniem stosownego żargonu naukowego (ostatecznie z czegoś trzeba żyć). Ale to dopiero część całej uciechy: oto książka ukazała się w 1999 roku, a więc na kilka lat przed ujawnieniem służby Güntera Grassa w Waffen SS, co niezwykle skonfundowało grono wyznawców pisarza przez wielkie pe. Miłości została tym samym przywrócona pamięć. A czy może istnieć miłość zracjonalizowana, nie-szalona, bez pamięci? Jeśli może, to czy nowe wydanie książki nosiłoby tytuł "Heil Günter"? Oczywiście pozbierało się wszystko na nowo do kupy, ale niesmak pozostał. Dałoby się z nim żyć, ostatecznie nie takie niesmaki ma za sobą powojenna elita uniwersytecka, ale oto GG (Günter Grass, a nie Generalna Gubernia) niepomny, że stąpa po cienkiej grani wybaczenia wywinął fikołka co się zowie: w kwietniu 2012 roku publikuje wiersz ("Co trzeba powiedzieć"), który odczytano jako krytykę militarystycznej polityki i zagrożeń dla pokoju światowego stwarzanych przez... Izrael! Czy uczucie Marii Janion przetrwało i ten bolesny cios? Przemoc i przymus należy oczywiście piętnować z całą żarliwością aparatu naukowego w ogóle, a nauk społecznych w szczególe, z tym Maria Janion i jej akolici nie mieli i nie mają problemu, wszak od czego mają polski katolicyzm, ale krytykować Izrael?! Ale co miał począć biedny GG: jak na złość polski katolicyzm nie dysponuje bronią jądrową na łodziach podwodnych. Cóż, prawdziwa miłość wymaga poświęcenia. Ostatecznie "kochaj i rób co chcesz". Ba, ale to zdanie miałoby sens tylko wówczas, gdyby GG kochał MJ. Czy pałał? Też coś! Jakby mógł nie pałać, skoro każdy pała!