Maria Dąbrowska, Znaki życia. Seria Głowy Wawelskie

Staranne wydanie: imitacja skóry, książki szyte, ilustracje. A na dokładkę opracowanie, które bardzo ułatwi każdemu uczniowi pracę z tą lekturą.

Pisarka pisze o pisarzu. Szkice przedwojenne i powojenne, które powstawały w ciągu czterdziestu pięciu lat. Świadectwo miłości wielkiej, jaka przetrwała dwie wojny światowe (pierwszy szkic z 1914 roku) i stalinizm (ostatnie z 1959 roku).

Autor - równie sprawny pracownik dyplomacji II Rzeczypospolitej jak i stalinowskiego PRL-u. Jaką książkę może napisać o Watykanie i Kościele PRL-owski funkcjonariusz przydzielony w latach 50-tych XX wieku do "ambasady" w Rzymie? Jaka książkę o wierze może napisać człowiek, który pracując w dyplomacji Polski przedwojennej "odnalazł się" w dyplomacji stalinowskiej "Polski Ludowej"? Jaką książkę o religii może napisać człowiek, który dla kariery utrzymywał romans ze stalinowską, zwyrodniałą prokurator, odpowiedzialną za niezliczone zbrodnie na polskich patriotach? Jaki wymiar moralny i estetyczny może mieć twórczość człowieka, który literaturę podporządkował wytycznym cenzury i "wykreślonej przez partię linii politycznej"?

Tom I: od czwartku, 18 stycznia 1945 roku ("Pomyśleć - dziś rano jeszcze byli tu Niemcy, a wieczorem jesteśmy już pod okupacją bolszewików") do Sylwestra, 31 grudnia 1949 roku ("Przespałam Nowy Rok"). Witaj smutku...

Jeszcze jedna książka - tym razem PRL-owskiego pochodzenia - dla miłośników Wenecji, miasta, którego nie zburzy żaden barbarzyński najeźdźca, bo gdzie by przyjeżdżał na "romantyczne wakacje"? Ach! Wenecja! Nie to, co Warszawa, albo... , a zresztą: czy zmieściłaby się na naszej stronie pełna lista polskich miast zrujnowanych przez oszalałych sąsiadów, którzy w Wenecji pojawiają się jedynie jako romantyczni turyści? Czy do pomyślenia byłyby łapanki nad kanałami? Gondole wypełnione ciałami rozstrzelanych na Placu św. Marka? Obóz koncentracyjny na Murano? Ach! Wenecja! Nikt jej nie zagrozi. Chyba, że któregoś dnia pochłonie ją morze, ale to już zupełnie inna historia... 

Ostatni tom upublicznionej korespondencji. A ostatni list napisała już nie Maria Dąbrowska, ale Anna Kowalska (25 maja 1965), zdając relację z pogrzebu pisarki. Lata 1959 - 1965 to gomułkowski PRL w rozkwicie (co za karkołomne zestawienie: Gomułka i rozkwit!). Życie - duchowe, intelektualne i towarzyskie - przybiera formę przetrwalnikową: wszak socjalizm miał trwać już zawsze. Czas niemal powszechnego "politycznego realizmu elit" - lawirowania, koncesji, kompromisów, czyli flirtowania z "władzą" i "władzy" z "przedstawicielami świata literatury", czas  wzajemnych umizgów, zalotów, kokietowania i dąsów, chocholi taniec "władzy" i "ludzi kultury"... . Minęła epoka, kiedy "literaci" pisali listy popierające sądowe zbrodnie, ale też i minęła epoka "sądowego" mordowania patriotów. "Ludzie pióra" zasłużeni w instalowaniu sowieckiej, stalinowskiej dyktatury tracą rewolucyjny zapał, a i dyktatura traci młodzieńczy entuzjazm. "Mała stabilizacja", czyli skromnie, tu i teraz: "materializm" filozoficzny i urzędowy bez "materii", bo i bez pieniędzy i bez rzeczy do kupienia, oczywiście dla mas, a nie dla "władzy" i "ludzi kultury" i coraz bardziej harmonizujące z owym materializmem światopoglądowym życie duchowe - bez Ducha. Tym razem dla "władzy" i jej "akolitów", bo dla mas - o dziwo! - jeszcze nie, ale przyszłość już i dla nich szykuje adekwatne uciechy: wszak 8 grudnia 1965 roku kończy się Sobór Watykański II, pierwszy sobór, którego nie tworzyli święci, tylko intelektualiści (jak go podsumował Benedykt XVI). A "intelektualiści" z reguły mają sentyment do "socjalizmu" i "realizmu", ale to już historia na zupełnie inne listy... 

Stalinizm. "Aż dusi z gniewu (...) to jest najczystsza, upadlająca służalczość , którą, gdybym była Rosjaninem, pogardzałabym." Konająca przeszłość, teraźniejszość na granicy agonii. "Straszliwie smutne nic". Ciemny, ponury i beznadziejny świat za socrealistycznymi, słonecznymi dekoracjami. Polacy, Rosjanie. Nikt u siebie. Żydzi - tylu ich jednak przetrwało... . "Praca (...) jest jedynym warunkiem umożliwiającym odczuwanie jakiejkolwiek innej przyjemności. Leczącym nadto z przygnębienia, złego humoru i oschłości serca, zwróconego ze zgrozą i już zbyt maniacko ku memu rozsypanemu w proch wnętrzu".

Od stwierdzenia, że "beznadziejne to wszystko" (5.01.1960 r., wtorek) do ostatniego zdania 'Dzienników': "Mdły - czy może być bardziej pejoratywne słowo? Otóż w naszym życiu tak z pozoru bujnym jest za dużo pierwiastka mdłego. Podobnie zresztą jak w dzienniku [?]" (8.05.1965 r., sobota - jedenaście dni przed śmiercią). Jaki początek, taki i koniec. Upublicznione życie codzienne pięciokrotnej kandydatki na Nobla, według dzisiejszej nomenklatury "celebrytki" - pupilki II Rzeczpospolitej i PRL-u (Maria Danilewiczowa: gdyby Czesław Miłosz chciał kontynuować "Zniewolony umysł", kolejny rozdział mógłby poświęcić Dąbrowskiej), skrupulatnie zapisywane "dla potomnych" przeżyte własne "dni i noce" i... No właśnie: i co? I "beznadzieja"?! I "mdłości"?! Jeszcze jedna świecka wersja Eklezjastesa (Koheleta). Kto następny? Cały legion: skoro obowiązkiem "człowieka kulturalnego i wykształconego" jest zamknięcie serca na część drugą Księgi, na Dobrą Nowinę, to cóż pozostaje? "Beznadzieja", "mdłość" - "marność nad marnościami i wszystko marność"... .