Kultura Nr 10/637, Paryż 2000, Wydanie krajowe, Numer ostatni

Zbiór rozproszonych szkiców publicystycznych oraz varia literackie drukowane po 1945 roku w czasopismach emigracyjnych.

Listy polskiego pisarza do PRL-owskiego pieczeniarza.

Bardzo poręczne, małe wydanie kieszonkowe, w sam raz, by uprzyjemnić sobie podróż po Polsce. A w podróży za granicą przywoła nostalgiczne obrazy kraju rodzinnego. Zwłaszcza tym, którzy w pierwszej klasie szkoły średniej - pod koniec ubiegłego wieku - sięgnęli po tę książkę. Wszak była lekturą uzupełniającą.

Wyjątkowy zestaw. Oprócz pięciu tomów wydanych przez CZYTELNIKA w 1989 roku dwa dodatkowe tomy wydane przez podziemne wydawnictwo NOWA, by ominąć ingerencje cenzury oficjalnego wydania. A zatem zestaw tworzą:

tomy wydane przez CZYTELNIKA: I - Opowiadania, II - Ósmy dzień tygodnia, Cmentarze, Następny do raju, III - Wszyscy byli odwróceni, Brudne czyny, Drugie zabicie psa, IV - Felietony, Listy, Palcie ryż każdego dnia, V - Piękni dwudziestoletni;

tomy wydane poza cenzurą przez NOWĄ (którym nadano opracowanie graficzne zgodne z opracowaniem graficznym tomów wydrukowanych oficjalnie): V - Piękni dwudziestoletni, VI - nawrócony w Jaffie, Sowa, córka piekarza.  

Historyczne wydanie z 1980 roku, zaraz po przyznaniu autorowi nagrody Nobla. Pierwsza w PRL książka poety po latach zakazu cenzorskiego.

Zniewolone pół świata, zniewolony kraj, zniewoleni ludzie... Raj na ziemi dla nielicznych, piekło dla milionów. Paradoks? Że najbardziej przysłużyli się zniewoleniu milionów ci, którzy swoje zniewolenie potrafili przemienić w osobiste powodzenie materialne. 

"Ludzie listy piszą" do siebie, a potem - bywa tak czasem - inni je czytają (choć czytanie cudzych listów było zawsze nagannym zachowaniem). Tymczasem korespondujące sławne osoby piszą (podobno) zawsze ze świadomością, że to, co intymne u zwykłych ludzi, u nich stanie się publiczne z konieczności. Stąd i inny, niż u zwykłych śmiertelników, charakter listów: pisane są bardziej z myślą o autoprezentacji niż o komunikacji. Jak pamiętnik, ale - poprzez zaadresowanie do konkretnego odbiorcy - są czymś na kształt "pamiętnika spersonalizowanego". Znajomość, świadomość odbiorcy ma wpływ na treść refleksji i sposób czynionych zwierzeń. Bardzo ciekawy rodzaj pisarstwa. W tej książeczce "listy piszą": mnich szukający wybawienia przed "duchem amerykańskim" i poeta umykający przed "duchem sowieckim". Pierwszy kroczy drogą, która jest prawdą i życiem - drogą ku światłu, co zdaje się mu być drogą "na wschód". Drogi przeciwnie, jego droga prowadzi "na zachód" - ale tym samym jest drogą ku światłu gasnącemu. Czy (a jeśli tak, to jak) przetną się ich drogi? Dojdzie do spotkania? A może do zderzenia? A może się miną? Natomiast czytelnik - jak w wierszu Tadeusza Śliwiaka - może "biec w obie strony równocześnie".

Andrzej Paczkowski: „książka jest świetna, oparta na obfitych źródłach, perfekcyjnie wykorzystanych i zinterpretowanych, nowatorska pod względem faktograficznym, bardzo dobrze i spokojnie napisana (...) wiele fragmentów czyta się prawie jak kryminał. Uderza obiektywizm w przedstawianiu wydarzeń  i – przede wszystkim – postaci”.